Het Nieuwe Testament ligt verborgen in het Oude en het Oude wordt onthuld in het Nieuwe. Dit citaat van Augustinus (354-430) is een bondige samenvatting van een door hem ontwikkeld specifiek systeem van Bijbeluitleg, waarbij personen en gebeurtenissen uit het Oude Testament als een prefiguratie, vooraanzegging, van personen en gebeurtenissen uit het Nieuwe Testament werden beschouwd. Dit systeem noemt men typologie. De typologische manier van denken en duiden was tot aan de reformatie zeer dominant en had ook op de kunsten een niet te onderschatten invloed. In de middeleeuwen werden typologieën in uitvoerig geïllustreerde handschriften en blokboeken opgenomen.

Een der meest merkwaardige producten van de typologische gedachte is zonder twijfel de Armenbijbel. Het is een boek waarin gewoonlijk vierendertig - het aantal levensjaren van Christus - episoden uit het Nieuwe Testament afgebeeld zijn. Elke episode is omgeven door vier profeten en geflankeerd door twee prototypen uit het Oude verbond. Uitvoerige teksten verklaren deze voorstellingen.

De titel Armenbijbel berust op een misverstand uit de zeventiende eeuw, toen de opvatting heerste dat deze manuscripten bedoeld waren als leermiddel voor de ‘armen van geest’, de ongeletterden van die tijd. Het tegendeel is echter waar. De Armenbijbel is niet te lezen of te duiden zonder kennis van de exegetische literatuur en de liturgische geschriften.

De Armenbijbel was enorm populair in de veertiende en vijftiende eeuw. Er zijn ongeveer 80 handschriften uit die periode bewaard gebleven, waaronder ook blokboeken en incunabelen. Dit eenvoudige exemplaar, tegenwoordig bewaard in de bibliotheek van het Vaticaan, werd in het tweede kwart van de vijftiende eeuw vervaardigd in Heidelberg.

Vier profeten: Salomon, David, Ezechiël en Joël. Links de scène uit Exodus 24:12: Toen zeide de HEERE tot Mozes: Kom tot Mij op den berg, en wees aldaar; en Ik zal u stenen tafelen geven, en de wet, en de geboden, die Ik geschreven heb, om hen te onderwijzen. Zoals de oude wet op stenen tafelen werd gegrift, zo wordt de nieuwe wet door het vuur van Pinksteren in de ziel van de gelovigen gegrift.

Rechts vraagt de profeet Elia om vuur uit de hemel te zenden over de stier die hij op het altaar heeft gelegd, zoals beschreven in Koningen 18: 37-38: Antwoord mij, HEERE, antwoord mij; opdat dit volk erkenne, dat Gij, o HEERE, die God zijt, en dat Gij hun hart achterwaarts omgewend hebt. Toen viel het vuur des HEEREN, en verteerde dat brandoffer, en dat hout, en die stenen. Het hemelse vuur over het offer van Elia symboliseert het heilige vuur dat met Pinksteren over de discipelen uitgestort wordt.

Meer over Pinksteren in de typologische geschriften 2 in de volgende blog.