Heiligen

20 Augustus
Bernardus van Clairvaux

Richart de Monbaston, Légende dorée, Parijs, 1348
Perkament, Frans, 450 x 310 mm
Parijs, Bibliothèque nationale de France
[ms. Fr 214] Folio 214 recto

De Sancto Bernardo
Afbeelding uit een handschrift uit de Duinenabdij
Brugge, Groot seminarie
Bron: Universiteit Gent: 800 jaar Citeaux in Zuid-West-Vlaanderen.

Missaal

Bernard, Abt en Kerkleraar
20 augustus

Met dertig ridders, waaronder zijn vier broers, vroeg deze boergondische edelman zijn opname in de allerstrengste orde van Citeaux. Na drie jaar vertrok hij zelf om een abdij te beginnen te Clairvaux. Van toen af was zijn leven een strijd om de eenzaamheid, die hij liefhad, te bewaren, want zowel pausen als vorsten en bisschoppen deden onophoudelijk beroep op zijn talent: hij preekte de kruistocht in gans West-Europa, onder meer in onze streken. Hij stelde de regel op voor militaire orden, hervormde kloosters, onderwees zijn medebroeders en bewees hun de nederigste diensten. Hij is de vurige verdediger van armoede en geloof en de tere zanger van Maria. Hij stierf te Clairvaux in 1153.

Legenda aurea

Bernardus werd op het kasteel van Fontaine in Bourgondië geboren uit zeer voorname en godsdienstige ouders. Zijn vader Tescelin was voor de wereld een sterke ridder en niet minder voor God een diepgelovig mens. Zijn moeder heette Aleth. Zij baarde zeven kinderen, zes jongens en een meisje; de jongens zouden allemaal monnik worden, het meisje moniale.

Toen zij haar derde kind, Bernardus, nog in haar schoot droeg, had zij een voorspellende droom. Zij droomde dat zij een hondje in haar buik had, dat helemaal wit was, en rossig op zijn rug, en dat blafte. Toen ze dit aan een man Gods vertelde, sprak deze de profetische woorden: ‘Je zult de moeder zijn van een heel goed hondje: hij zal een waakhond zijn van het huis van God en tegen de vijanden een machtig geblaf laten horen. Want hij zal een voortreffelijk prediker zijn en velen beter maken door zijn genezende tong.’

[…] In het 1112de jaar sinds de menswording van de Heer, het vijftiende na de stichting van het huis van de cisterciënzers, trad de dienaar Gods Bernardus, op de leeftijd van ongeveer tweeëntwintig jaar, met meer dan dertig gezellen in de orden van de cisterciënzers in.

[…] De abt van Citeaux zond broeders uit om het huis van Clairvaux te bouwen en hij stelde Bernardus als abt over hen aan.

[…] Ten slotte, nadat hij vele wonderen had verricht, honderdzestig kloosters had gesticht en vele boeken en verhandelingen had geschreven, is hij, toen zijn levensdagen voltooid waren, op de leeftijd van ongeveer drieënzestig jaar in het jaar des Heren 1153 in de armen van zijn zonen in de Heer ontslapen. Na zijn heengaan openbaarde hij aan velen zijn heerlijkheid.

Patronaten
&
Iconografie

Patroonheilige van cisterciënzers, stervenden en veehoeders. Vanwege zijn eretitel honingvloeiende leraar – doctor melifluus, van alle beroepen die met bijen te maken hebben, zoals bijenhouders, waskaarsenmakers en wassmelters. Aangeroepen tegen jicht, kinderstuipen, reumatiek en veeziekten (vooral hoornvee), aangeroepen voor gezonde kalveren en tegen alle gevaren in huis of stal.

Hij zou zeer mager zijn geweest, met baard en rossig haar. Hij wordt afgebeeld als jonge abt met mijter en kruis of gekleed in wit habijt van de cisterciënzerorde. Soms vergezeld van een hond (zijn moeder had gedroomd dat ze een witte blaffende hond in haar schoot droeg). Soms met duivel of demon aan een ketting, hostie en pen.

Een enkele keer wordt de Lactatio Bernardi afgebeeld, maar dat is een verhaal apart: Melkwonder

Bernardus van Clairvaux en de religieuze ervaring

In 2007 kreeg ik van Lode van Hecke, toenmalige abt van de abdij van Orval (tegenwoordig bisschop van het bisdom Gent) zijn dissertatie Bernardus van Clairvaux en de religieuze ervaring cadeau.

Hierbij een citaat uit de vele passages die ik heb aangestreept: Bernardus schildert een somber en pessimistisch beeld van het menselijk bestaan. Vele mensen die zulke fragmenten nu lezen, bekruipt een gevoel van onbehagen. Ze zetten hun stekels op: roepen deze teksten geen onnodige schuldgevoelens op? De middeleeuwse mens had van dit soort reactie blijkbaar geen last. De kwestie is belangrijk genoeg om er bij het einde van dit hoofdstuk op terug te keren, maar nu willen we er toch al op wijzen dat de zelfkennis waartoe Bernardus uitnodigt minder het menselijk individu en zijn persoonlijke geschiedenis betreft dan wel de ‘condition humaine’ als zodanig: dat de mens ‘maar een mens’ is.