Gedaanteverandering van onze Heer Jezus Kristus
6 augustus

Een gedeeltelijke openbaring van zijn goddelijke glorie heeft onze Heer eens getoond aan drie getrouwen: allen hopen wij Hem eens zonder sluier te zien, vergeestelijkt. Dit feest is tevens het triomffeest om de overwinning op de Turken bij Belgrado in 1457.

De Transfiguratie / Gedaanteverandering / Verheerlijking van Jezus op de berg Tabor wordt beschreven door de evangelisten Matteüs, Marcus en Lucas. Het feest komt al in de 6de eeuw voor in de kunst van de oosterse Kerk. In het westen werd het feest officieel ingesteld in de 15de eeuw. In 1457 bepaalde paus Calixtus III dat het feest voortaan op 6 augustus moest worden gevierd ter herinnering aan de overwinning van de christelijke troepen op de Turken. De beslissende slag vond plaats in Belgrado op 22 juli 1456, maar het nieuws van de overwinning bereikte Rome op 6 augustus van dat jaar.

In alle bekende voorstellingen van het thema is het decor ongeveer gelijk. Christus staat op de berg, een heilige plek die abrupt opduikt in het desolate landschap. Mozes en Elia verschijnen naast hem in wolkkolommen, terwijl God de Vader bovenaan in beeld komt. Soms vliegt de duif van de Heilige Geest tussen hen in.

Hierbij typische voorbeelden in twee in Brugge vervaardigde Brevieren uit het eind van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw.

Elia is de oudtestamentische profeet uit de negende eeuw voor Christus over wie wordt bericht in de boeken 1 en 2 Koningen. Hij wordt afgebeeld als een Oudtestamentische profeet met grijze haren en baard in lange toga. Mozes wordt vanaf de twaalfde eeuw afgebeeld als een patriarch met een witte baard en golvend haar. Lichtstralen komen aan weerszijden als horens uit zijn hoofd tevoorschijn. Kunstenaars uit de Middeleeuwen en de Renaissance gaven hem ook werkelijk horens. Als getuigen vanuit de hemel komen zij bevestigen dat Jezus inderdaad Gods geliefde Zoon is.

Petrus, Jacobus de Meerdere en zijn broer Johannes zijn getuigen van de Transfiguratie. Zij zijn aan de voet van de berg gebleven en proberen hun ogen te beschermen. Jezus wordt nog twee maal alleen door hen vergezeld: in de hof van Gethsemane en bij de opwekking van het dochtertje van Jaïrus in Lucas 8.

Deze voorstelling is tot de essentie teruggebracht, de verhalende elementen zijn weggelaten. De houding van Christus is de imitatie van de houding aan het kruis. Van Mozes en Elia worden alleen de hoofden weergegeven. ( De figuren uit het Oude Testament dragen meestal geen nimbus. Alleen de profeten maken soms op deze regel een uitzondering wanneer zij, zoals met Job, Mozes, Elia e.a. het geval is, later als heilige vereerd worden.)

Zelfs de ontzetting van de apostelen is als het ware gestileerd weergegeven. Zoals alle afbeeldingen in de kloostercellen is ook deze voorstelling bedoeld als hulpmiddel bij de meditatie. Dat blijkt ook uit de aanwezigheid van Maria en Dominicus. de monnik kan zich met een van beide figuren vereenzelvigen.

Alle aandacht in dit paneel van de hand van Gerard David is gericht op de figuur van Christus. De figuren van God de Vader, Mozes en Elia verschijnen in drie sterk geprononceerde wolkkolommen.

De profeet Elia draagt de karmelietendracht: bruine pij en scapulier met daarover een witte mantel met capuce en van voren gesloten schoudermanteltje. Gerard David had voor zover bekend geen speciale band met de karmelieten, integendeel, hij was lid van de prestigieuze franciscaanse 'Broederschap van Onze-Lieve-Vrouw van de Droge Boom'.

Mozes wordt afgebeeld zonder 'horens' en zonder de traditionele stenen tafelen. God de Vader draagt een tiara en een scepter, en hij maakt een zegenend gebaar in de richting van zijn zoon. Johannes en Jacobus beschermen hun ogen met hun rechterhand. Petrus strekt beide handen uit naar Christus.

Het landschap waarin de Transfiguratie zich afspeelt is typisch voor de schilderkunst van Gerard David, serene, meditatieve omgevingen die de aandacht niet afleiden van de hoofdgebeurtenis. Rechts op de achtergrond zien we de scène die in de synoptische evangeliën aan de Transfiguratie voorafgaat, het moment waarop Petrus Jezus als de Messias erkent.