Rafaël Aartsengel
24 oktober
Wij eren in hem de helpende en genezende kracht van God.

Rafaël betekent: 'God heeft genezen'. In de Legenda aurea wordt Rafaël alleen zijdelings genoemd in het hoofdstuk over de aartsengel Michaël.

Rafaël.
Een van de zeven aartsengelen, aangeroepen als genezer en een veilig begeleider van reizenden. Rafaël wordt genoemd in Tob. 12:15, als reisgezel van de jonge Tobia en als begeleider op terugreis naar zijn oude vader, Tobia of Tobit genaamd. Geldt als engel die waakt over ziekten en wonden van mensen en als engel van gerechtigheid. Zijn feest wordt tegenwoordig samen met andere aartsengelen gevierd.

Patroonheilige van apothekers, artsen, emigranten, reizigers, spoorwegpersoneel en verpleegsters.

Hij wordt aangeroepen tegen oogziekten en tegen de pest.

Uitsluitend als baardeloze jongeling voorgesteld. Als attribuut heeft hij een kruis of een wandelstok. Soms wordt hij vergezeld door de jonge Tobias. Andere attributen zijn een vis of een visblaas in een doosje (waarmee hij de oude Tobit van blindheid genas). Scènes waarin hij alleen voorkomt zijn zeldzaam.

Het Bijbelboek Tobit is een deuterocanoniek boek dat nog steeds deel uitmaakt van de katholieke en orthodoxe Bijbel. De meeste protestanten beschouwen het als een apocrief geschrift.

Het boek Tobit krijgt bij Maerlant veel aandacht. Dit verhaal is voor hem didactisch van groot belang: de lezer kan een voorbeeld nemen aan de perfecte levenswijze van Tobias. De Rijmbijbel in Brussel wijdt er maar liefst zes miniaturen aan. Ik laat alleen de miniaturen zien waarin de (aarts)engel Rafaël voorkomt.

Nu de oude Tobit blind is geworden en Anna weinig verdient, dreigt het gezin in armoede te vervallen. Tobit roept zijn zoon bij zich en vertelt hem over de tien zilveren marken die hij aan Gabaël heeft geleend. Hij kiest een metgezel uit die hem naar de stad Rages zal vergezellen. Deze gezel, de door God gezonden engel Rafaël, wordt niet als engel herkend.

Tijdens de reis rusten Tobias en Rafaël uit aan de oever van de rivier Tigris die uten paradise gheet. Een grote vis duikt op uit het water en probeert Tobias te verslinden. Als hij om hulp roept, antwoordt Rafaël dat hij de vis op de kant moet trekken. Tobias gehoorzaamt, waarna de vis onmiddellijk sterft. Tobias snijdt de vis open en bewaart het hart, de lever en de gal.

In de miniatuur zijn twee scènes afgebeeld. Links wordt Tobias aan de hand meegevoerd door Rafaël. Ze zijn druk in gesprek, zoals blijkt uit Tobias’ geheven wijsvinger. In het midden zijn de reisgezellen bij de Tigris aangekomen, die rechts uit de paradijspoort stroomt. Tobias vraagt geschrokken om hulp. Voor de lezer is Rafaël als een echte engel herkenbaar, in een wit gewaad, met vleugels op zijn rug en een nimbus rond zijn hoofd, maar Tobias weet op dit moment nog niet dat zijn reisgezel een goddelijke afgezant is.

Na zijn omzwervingen met Rafaël keert Tobias terug naar huis. Hij is dan inmiddels getrouwd met Sara, een jonge bloedverwante uit Ekbatana. Hij heeft ook de zilverstukken van Gabaël bij zich. Daarnaast heeft hij ook de gal van de grote vis bewaard. Met deze gal smeert hij de blinde ogen van zijn vader in, die daarna weer kan zien.

In deze miniatuur is het moment van weer kunnen zien afgebeeld. Hoewel Tobias maar net de gal uit het potje heeft aangebracht, zijn de ogen de oude Tobit al geopend. Vader en zoon worden geflankeerd door, rechts, Anna en links, de metgezel van Tobias, die zich bekend maakt als de engel Rafaël en daarna verdwijnt.