De heilige Helena, moeder van Konstantijn de Grote, vond, bij opgraving op de Kalvarieberg, het ware kruis. Het hout, dat het foltertuig was van Jezus, is door zijn liefde nu ‘’zacht’’ geworden, want het is voor ons het werktuig van onze vreugdebrengende verlossing.

De vinding van het ware kruis wordt zo genoemd omdat, naar men zegt, op deze dag het kruis werd gevonden. Eerder was het gevonden door Seth in het aards paradijs, zoals hierna wordt verteld, door Salomon op de Libanon, door de koningin van Seba in de tempel van Salomon, door de joden in het water van een badinrichting en op deze dag door Helena op de Calvarieberg. De vinding van het heilige kruis vond meer dan tweehonderd jaar na de verrijzenis van de Heer plaats.

Jacobus de Voragine vertelt verder dat hij het verhaal van de dood van Adam ontleend heeft aan het Evangelie van Nicodemus, en hij voegt er fijntjes aan toe: Of dit alles waar is, moet aan het oordeel van de lezer worden overgelaten, want men leest het in geen enkele betrouwbare kroniek of geschiedenis.

Aan de hand van gegevens uit de Legenda aurea en van de miniaturen bij de Vrijdaggetijden in wat wel het mooiste Noord-Nederlandse getijdenboek wordt genoemd, het Getijdenboek van Catharina van Kleef wil ik de gebeurtenissen die voorafgingen aan de kruisvinding toelichten.

Wanneer Adam 930 jaar oud is, krijgt hij een pijnlijke ziekte en roept hij zijn kinderen – inmiddels, behalve Seth, nog dertig zoons en dertig dochters – bij zich om hen voor de laatste maal toe te spreken. In zijn korte toespraak legt hij uit dat de verleiding door de duivel in het paradijs de oorzaak is van zijn ziekte en dood. Dan beveelt hij Seth naar het paradijs te gaan en daar te vragen om wat van de ''genade-olie'' die uit de levensboom stroomt. Wanneer hij zich daarmee zalft, zal hij verlichting vinden van zijn ziekte en pijn.

In plaats van de genezende olie geeft hij Seth een takje mee van levensboom om in de mond van Adam te leggen op het moment van zijn dood. Uit dit kleine takje zal de boom groeien die het hout zal leveren voor het ware kruis. De Voragine vertelt dat Adam al gestorven was toen Seth terugkwam.

Ondanks het feit dat de Voragine twijfelt aan het waarheidsgehalte van de legende gaat hij verder met het vervolg van het verhaal.

Salomon liet deze boom daarom diep in de ingewanden van de aarde opbergen. Later werd op die plaats de schapenvijver [Joh 5,2] aangelegd, waar de subdiakens de offerdieren schoonwasten. En niet alleen het neerdalen van de engel, maar ook de kracht van het hout is er naar verluidt de oorzaak van dat het water in beweging kwam en zieken werden genezen [Joh 5,4].

In het Getijdenboek van Catharina van Kleef komt het eigenlijk onderwerp, de Kruisvinding zelf, niet voor. De hele legende werd op onnavolgbare wijze uitgebeeld in de frescocyclus die Piero della Francesca schilderde in de Cappella Maggiore van de San Francescokerk in Arezzo. Ik heb alleen de scènes gekozen die met de Kruisvinding te maken hebben.

Salomon laat het hout in een diepe put verstoppen omdat de koningin voorspeld heeft dat het onheil over het joodse volk zou oproepen. Op de dag van de kruisdood komt het hout bovendrijven en wordt het gebruikt om er een kruis uit te vervaardigen.

Dat kostbare kruishout was tweehonderd jaar en langer nog in de aarde verborgen, maar het werd door Helena, de moeder van keizer Constantijn, teruggevonden,schrijft de Voragine.

Na de bekering van haar zoon Constantijn gaat zijn moeder Helena in het jaar 233 naar Jeruzalem, en beveelt alle inwoners samen te komen. Eén van hen, Judas Cyriacus, weet nog van zijn grootvader Zachaüs en van zijn vader Simon, hoe de joden de ware Messias hebben gekruisigd, omdat hij zich verzette tegen de Schriftgeleerden. Simon wist dat Christus verrezen was en dus waarlijk de Verlosser vormde. Maar Simon had zijn zoon gevraagd om de waarheid nooit te verraden.

Omdat Judas niet wenst mee te werken besluit Helena hem in een uitgedroogde put om hem daar te folteren door uithongering. Op de zevende dag vraagt Judas om uit de put gehesen te worden, en beloofde hij dat hij de plaats van het kruis zou aanwijzen.

Op de plaats aangekomen vindt men op twintig voet diepte drie kruisen. Helena vraagt om de dag van 3 mei als herinnering aan de Kruisvinding te beschouwen.

Piero della Francesca situeert de Kruisvinding in de omgeving van Arezzo. We zien de stad op de achtergrond. De beschrijving in de Legenda aurea: Vervolgens schortte Judas zijn kleed op en begon flink te graven heeft Piero op een eigentijdse manier weergegeven. De boer met de spade heeft zijn hosen losgeknoopt om beter te kunnen spitten.

De drie kruisen worden opgegraven en in het midden van de stad ten toon gelegd. de Voragine vervolgt: En zie, omstreeks het negende uur werd een jongeman ten grave gedragen. Judas hield de baar tegen en legde het eerste en het tweede kruis op het lichaam van de overledene, maar deze stond niet op. Maar toen hij het derde kruis op hem had gelegd, keerde de overledene onmiddellijk tot het leven weer. De herkenning van het ware kruis vindt plaats op het plein voor de tempel.

Het vervolg van het verhaal komt aan de orde in de bijdrage van 14 september, het Feest van de Kruisverheffing.