Feestdagen

4 April
Paaszaterdag: Judas verhangt zichzelf

Jacob van Maerlant, Rijmbijbel, Graafschap Vlaanderen, ca. 1290-1300
Perkament, Nederlands, 302 x 225 mm
Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België [KBR, Ms. 15001]
Folio 159 verso: Judas weigert de dertig zilverlingen en verhangt zichzelf

Jacob van Maerlant, Rijmbijbel, Utrecht, 1332
Perkament, Nederlands, 350 x 240 (245 x 160) mm
Den Haag, Museum Meermanno [KB, 10 B 21]
Folio 146 verso: Hoe Judas spijt kreeg en zich verhing

Op het gevaar af dat jullie gaan denken dat ik een voorkeur heb voor lugubere afbeeldingen: hierbij het verhaal van de dood van Judas in de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant.

Over Judas’ dood bestaan twee verhalen. Hij gaf uit wroeging het ’bloedgeld’ terug en verhing zich (Matteüs). Of hij kocht van het geld een stuk land waarop hij gruwelijk en dodelijk ten val kwam: in het Bijbelboek Handelingen 1: 18 heeft hij van de beloning van zijn schanddaad een stuk grond gekocht maar bij een val werd zijn buik opengereten en al zijn ingewanden zijn naar buiten gekomen.

Rijmbijbel
in
Brussel

Als Judas sach dat aldus ghinc,
berouden sere dese dinc
ende brochte die XXXpeneghe weder.

Toen Judas zag hoe het verliep kreeg hij groot berouw en bracht hij de dertig muntstukken terug. In de tempel wierp hij ze op de grond en zei: ‘Ik heb verkeerd gehandeld. Het goede bloed heb ik verkocht.’
Ze zeiden: ‘Wat gaat ons dat aan? Je zag het en je wist wat je deed.’
Judas is weggegaan en heeft zichzelf opgehangen. De buik van de ellendeling scheurde en de ingewanden en levenskracht kwamen eruit. Maar ik vond niet op welke dag hem die ellende overkwam. De commentaar op de Psalmen vermeldt dat het op de dag voor Paasdag gebeurde.

Uit deze miniatuur blijkt dat Maerlant ook andere schriftelijke bronnen gebruikte. In de Glossa ordinaria, de commentaar op de Psalmen, heeft hij gelezen dat Judas zich heeft verhangen op de dag voor Pasen.

Legenda
aurea

Het detail van de ingewanden komt uit de overbekende Legenda aurea: Hij ging heen en verhing zich met een strop [Mt 27,3-5]. En toen hij hing barste hij open en zijn ingewanden kwamen naar buiten [Hand 1,18]. Zijn mond werd ontzien, opdat ze niet door zijn mond werden uitgebraakt. Want het was niet passend dat en mond die een zo roemrijke mond, die van Christus, had beroerd [Mt 26,49], zo smadelijk bevuild zou worden. Het was wel passend dat zijn ingewanden, die het verraad bedacht hadden, openbarstten en uitgestort werden en dat de keel waaruit de stem van het verraad was uitgegaan, door de strop werd dichtgeknepen.

Volgens deze tekst barsten de darmen uit Judas’ onderlijf omdat ze niet via zijn mond naar buiten kunnen, want daarmee heeft hij immers het heilige gezicht van Christus aangeraakt. De opzichtig rood weergegeven mond van Judas zou ook naar dit verhaal kunnen verwijzen.

Rijmbijbel
in
Den Haag

Jvdas es wech gegangen
Ende heeft hem seluen verhangen
Die buuc scuerde den keitijf
Die darme ghingehen hem vut dat liif.

Michiel van der Borch legt de nadruk op een afschrikwekkend detail dat Maerlant, zoals gezegd, ontleend heeft aan de Legenda aurea: de darmen hangen uit het dode lijf van de ‘keitijf’, de rampzalige ellendeling.

Avaritia

Judas wordt vaak hangend aan een boom afgebeeld, soms nog met een geldbuidel om zijn nek. Hebzucht (avaritia) is een van de zeven hoofdzonden, waarvoor christenen zonder pardon in de hel belanden.