De kruisiging zoals de Romeinen die toepasten, verschilde in enkele essentiële opzichten van de manier waarop zij in de kunst wordt afgebeeld. Op de plaats van de terechtstelling – iedere Romeinse stad had een executieplaats buiten de stadsmuren - stond de meermalen te gebruiken verticale balk, stipes, al in de grond.

De veroordeelde droeg op weg ernaartoe alleen de horizontale balk, patibulum, waaraan zijn handen waren vastgebonden om verzet onmogelijk te maken. Bij aankomst werden de polsen aan de uiteinden van de dwarsbalk genageld, die daarop aan de stijl omhoog gehesen werd. De dwarsbalk rustte op de bovenkant, zodat een T gevormd werd, het zogenaamde tau-kruis (Griekse letter T) of de dwarsbalk werd wat lager bevestigd waardoor het ons bekende kruis ontstaat.Ten slotte werden de voeten aan de balk gespijkerd. De voetsteun, het suppedaneum, is een vondst van middeleeuwse kunstenaars.

In tegenstelling tot wat schilderijen suggereren was het kruis opvallend laag.

Er zijn twee typen voorstellingen: jacente cruce: Jezus wordt aan het kruis genageld terwijl dit nog op de grond ligt, of erecto cruce: hij klimt omhoog en wordt aan het reeds opgerichte kruis genageld.

Beide - in onze ogen tegenstrijdige manieren van kruisiging - waren bekend bij de middeleeuwse gelovigen.

In een passietraktaat uit de eerste periode van de Moderne Devotie, beschrijft Gerard Zerbolt van Zutphen de beide manieren van kruisigen in een en dezelfde paragraaf:
Als Hij naar de Calvarieberg is gevoerd, beginnen ze alles te regelen voor de kruisiging, Christus van zijn kleren te ontdoen en dergelijke zaken meer. Denk jij heel nauwkeurig na over de wijze van de kruisiging. Want ofwel richtten zij eerst het kruis op en heeft Christus het daarna bestegen. In dit geval hoe Hij daar hangt met de ene arm vastgenageld en de andere niet, en denk aan het geduld van Christus en de manier waarop Hij zich gehouden heeft.

Ofwel hebben zij Hem eerst op het kruis gelegd en het toen opgericht. In dat geval beschouw hoe Christus op het kruis ligt, de handen uitgestrekt, en zo wordt opgericht. Kijk dan naar Christus, hoe Hij op het kruis weent.

Voor de mediterende gelovige komt het er op aan dat hij zich voorstelt hoe Jezus zich gevoeld moet hebben. Met name de franciscanen benadrukten de offerbereidheid en de gehoorzaamheid van Jezus. Op deze afbeelding van Pacino di Buonaguida bestijgt hij haast opgewekt de ladder naar het kruis.

Op dit fresco van Fra Angelico staat Jezus op de korte ladder; die straks, nadat zijn handen zijn vast gespijkerd, zal worden weggehaald, waarna zijn voeten op het suppedaneum zullen worden vastgemaakt. In een tekstband staat zijn bede om vergiffenis voor zijn beulen: Vader, vergeef hun, want ze weten niet wat ze doen.(Lucas 23:34). Hogepriesters zijn in gesprek met een Romeinse soldaat.

De treurende Maria wordt ondersteund door Martha, de zuster van Lazarus. Zij staat voor het actieve leven, in tegenstelling tot haar contemplatieve zuster, Maria van Bethanië. Dat Martha hier wordt afgebeeld in plaats van de traditionele figuur van Johannes heeft waarschijnlijk te maken met de aloude kloosterregel Ora et labora, bid en werk.

In de oudheid werd een opschrift, titulus, met de aard van de misdaad om de hals van de veroordeelde gehangen terwijl hij naar zijn terechtstelling werd geleid. Dit opschrift werd later bovenaan het kruis bevestigd.

Volgens Johannes 19: 19-20 liet Pilatus een opschrift schrijven en op het kruis plaatsen: Jezus de Nazoreeër, de Koning der Joden, geschreven in het Hebreeuws, het Latijn en het Grieks. Al in de vijfde eeuw staat er soms alleen INRI boven het kruis, een afkorting van de Latijnse tekst Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, een opschrift dat sindsdien algemeen werd.

Het jacente cruce-type is het meest algemeen en werd door het Westen overgenomen van Byzantijnse voorbeelden. Men ziet midden van een menigte een kruis op de grond liggen, waar Jezus door de soldaten is opgelegd. Andere soldaten brengen spijkers en slaan die met een hamer door zijn handen en voeten.

In vele passietraktaten werd verteld dat de gaten voor de spijkers van te voren in het kruishout geboord waren. Omdat, alweer volgens de devote schrijvers, de gaten te ver uit elkaar geboord waren, werd het lichaam van Jezus door middel van touwen uitgerekt. Daarbij wordt zijn lichaam zodanig uitgerekt dat zijn ribben zichtbaar worden.

Deze voorstelling van Gerard David is de letterlijke uitbeelding van vers 18 van Psalm 22, de zogenaamde Goede Vrijdagpsalm: Al mijn beenderen kan ik tellen - en zij komen mij zien, mij bekijken.

De honden op voorstellingen van het lijdensverhaal worden ontleend aan dezelfde Psalm: Een troep honden is om mij heen; en rond mij hokt de wreedaardige bende die mijn handen doorstak en mijn voeten.

Op deze voorstelling van de zogenaamde Karlsruher Passion wordt niets aan de verbeelding overgelaten, integendeel, alle mogelijke middelen - let bijvoorbeeld op de enorme spijkers - worden ingezet om ons van de gruwelijkheid van de martelingen en van de wreedheid van de beulen te overtuigen.

De voeten en de armen worden eerst met dikke touwen vastgebonden, waarna de voeten – één spijker voor beide voeten – en de handen met enorme spijkers worden vastgemaakt. De linkerarm ligt nog los naast het lichaam.

In passietraktaten wordt verteld dat de gaten voor de spijkers van te voren in het kruishout geboord waren. De jonge beulsknecht die met zijn knieën de benen van Jezus in bedwang houdt en de sluier vasthoudt die zijn naaktheid bedekt, houdt de boor nog onder de arm geklemd.

De anonieme auteur van de Passie Ons Liefs Heren Jhesu Christi (vertaling van Christi Leiden in einer Vision geschaut) beschrijft de scène als volgt:

Ende die Joden namen Jhesum ende leyden op dat cruce, ende doe waren die gaten te verre geboert, ende si en hadden gheen reescap mit hem gebrocht ander gaten mede te boeren. Doe namen se Jhesum, ende streckeden ende togen hem die handen ende die voeten mit crafte. Ende die Joden namen die grote nagelen, ende slogense in die handen ende in die voeten mit crafte.

Om onze zonden werd hij doorboord, om onze wandaden gebroken.
Voor ons welzijn werd hij getuchtigd, zijn striemen brachten ons genezing.

Maria kan alleen smartelijk toekijken. Deze scène wordt beschreven in Tleven ons heren Jhesu Cristi: Als Maria sijn moeder hem sach aldus ghewont, so wart si ghepijnt met rouwen des doots. Si bedroefde hoer oec boven mate, om dat si hem naect sach.

Maria wordt in bedwang gehouden door een geharnaste soldaat. De verdrietig kijkende Johannes ondersteunt haar. Achter Maria zien we één van de heilige vrouwen die volgens Lucas 23: 27 Jezus volgden: Een grote volksmenigte volgde Jezus, evenals enkele vrouwen die zich op de borst sloegen en over hem weeklaagden.