Van de vroegste tijden af hebben de pelgrims die Jeruzalem bezochten, overwegend en biddend de weg gevolgd, die Jezus met zijn kruis beladen, eens had afgelegd op weg naar Golgotha.

In de late middeleeuwen werd onder invloed van de franciscanen, die de heilige plaatsen in Jeruzalem beheerden, de devotie van de Kruisweg (Via Crucis, Via Dolorosa) in West-Europa geïntroduceerd in de vorm van een reeks staties, halten, in het schip van de kerk of buiten langs de weg, met steeds een uitbeelding van een gebeurtenis tijdens de oorspronkelijke tocht in de straten van Jeruzalem. Aanvankelijk ging het om zeven plaatsen, later werden het er veertien.

Slechts een zeer klein percentage van de middeleeuwse gelovigen zullen de lange en zware tocht naar Jeruzalem hebben gemaakt. Een manier om de spirituele reis af te leggen was door je te verplaatsen in de lijdensweg van Christus, de Via Dolorosa. Het is de bedoeling dat de beschouwer mediteert bij iedere ‘statie.

In de kringen van de Moderne Devotie werd als hulpmiddel bij het mediteren het kijken naar afbeeldingen aangeraden.

Gelovigen mediteerden vaak met behulp van grote en ingewikkelde verhalende schilderijen zoals de Kruisiging van Jacob Cornelisz van Oostsanen, nu in het Rijksmuseum in Amsterdam. Het schilderij hangt tijdelijk in de tentoonstelling Zien & Geloven in het Rijksmuseum Twenthe.

Op dit dichtbevolkte schilderij worden verschillende gebeurtenissen van het Passieverhaal afgebeeld, een soort meditatieve Kruisweg die de gelovige de mogelijkheid biedt om, zoals de pelgrim in Jeruzalem, de lijdensweg van Jezus te volgen in het kerkgebouw of in de beslotenheid van zijn woonkamer.

Op middeleeuwse voorstellingen van de Kruisdraging zien we vaak een opvallend detail: het spijkerblok. Aan de gordel van Jezus zijn aan lange neerhangende touwen een of twee planken of blokken bevestigd, geheel bezet met spijkers. Deze hinderen hem niet alleen bij zijn toch al moeilijke lijdensgang; bij iedere val onder het kruis zijn zij een wreedaardig marteltuig.

De toevoeging van deze gruwelijke martelwerktuigen, heeft te maken met de vijftiende-eeuwse tendens om de brutaliteit van de beulen te benadrukken. In passietraktaten worden de spijkerblokken beschreven als:Ende twee viercante boerden, daer scarpe prickelkens in geslagen waren, bonden sij aen hem, als wanneer hi voort ghijnk, die sloegen beneden aen sijn schenen.

Deze scène rechtsboven is een combinatie van de Vijfde statie van de Kruisweg: Simon van Cyrene helpt Jezus het kruis dragen, en de Zesde statie: Veronica droogt het aangezicht van Jezus af. Deze laatste gebeurtenis komt niet voor in de evangelieverhalen. Meer over Veronica in een aparte blog.

Ook deze paneelschildering in het Catharijneconvent fungeerde als hulpmiddel bij de spirituele kruisweg. Het spijkerblok wordt op de voorgrond afgebeeld. Veronica met de zweetdoek staat achter het kruis.

De meeste motieven op deze Kruisdraging van Wolfgang Katzheimer de Oudere, komen ons min of meer bekend voor.

Voor de hond op de voorgrond werd de Bijbelse bron gevonden in Psalm 22: 17: Want omringd ben ik door honden. Het motief van het kind dat een steen opraapt om naar Jezus te gooien, werd ontleend aan de bespotting van Elisa uit 2 Koningen 2: 23.

Jezus is blootsvoets en draagt de doornenkroon op het hoofd. Hij wordt door een soldaat die de gereedschapskist met de spijkers, de tang en de hamer draagt, aan een touw voortgetrokken. In vergelijking met de andere figuren, is Jezus erg groot afgebeeld. Een dichte bende soldaten dringt Jezus naar voren.

Derick Baegert schilderde deze Kruisdraging met spijkerblok rond 1490. De weg op de voorgrond is bezaaid met stenen en doornen. De met stenen bezaaide weg werd ontleend aan Deuteronomium 21: 3-4, waar het rituele kalf gebracht wordt naar een ruw dal, waar men niet ploegt of zaait. De distels en doornen werden letterlijk gevonden in Jesaja 5:6 en 7: 23-24.

Jezus is gevallen en wordt door een wreed uitziende man overeind getrokken. Simon van Cyrene heeft het uiteinde van de lange balk opgenomen, een man trekt Jezus voort aan een touw. Maria, Johannes en een van de vrouwen worden bespot door een hellebaardier. Op de achtergrond heeft de kruisiging al plaats gevonden, de toeschouwers keren al terug naar de stad. Aan een boom die over een rotswand groeit, hangt het lichaam van Judas.

Nog een sprekend voorbeeld, een paneelschildering van de hand van Hiëronymus Bosch in het Kunsthistorische Museum in Wenen. Bij Bosch slaat het spijkerblok niet zoals gebruikelijk, tegen de schenen van Jezus , hij trapt met zijn blote linkervoet in de scherpe spijkers.

Museum Boymans in Rotterdam is in het bezit van een prachtige pentekening van een Kruisdraging met op de voorgrond het spijkerblok, van de hand van een anonieme schilder uit het atelier van Rogier van der Weyden, .