Mei is genoemd naar Maia, de Griekse nimf, de moeder van Hermes bij Zeus, die met haar zusters werd omgevormd in de zeven sterren van de Pleiaden. Zij verschijnen aan de hemel in de maand mei als voorboden van de zomer. In heel Europa werd op 1 mei de meikoningin gekroond en in een oude vruchtbaarheidsrite soms uitgehuwelijkt aan de Groene Man. Pas in de achttiende eeuw, op instigatie van de jezuïeten, werd het eeuwenoude gebruik geheiligd door de meikoningin om te vormen in de Maagd Maria en de meimaand uit te roepen tot Mariamaand.

Op het concilie van Efeze in 431 werd vastgesteld dat, wanneer Jezus zowel God als mens is, Maria de moeder van God is. Theotokos, Zij die God gebaard heeft . Maria had de plaats ingenomen van de heidense godin Artemis, die samen met de godin Isis tot 431 nog volop aanbeden werd. Deze godinnen – en Maria – hebben zich volgens de verhalen in vergelijkbare situaties bevonden: een godenzoon gebaard, zijn dood beweend.

Isis, de grote Egyptische godin was de alom vereerde moeder die tot buiten Egypte vereerd werd was de zorgende, liefhebbende moeder bij wie men hulp zocht in uitzichtloze situaties: Jij Isis, heilige en eeuwige redster van het menselijk geslacht en altijd milde troosteres van de stervelingen. Jij schenkt aan het lot van de ongelukkigen de zoete liefde van de moeder. Dit Gebed tot Isis dateert uit de tweede eeuw. De woorden lijken verdacht veel op het gebed tot Maria als Moeder van altijd durende bijstand

Er heerst verschil van mening over de opvatting dat de christelijke kunstenaars de heidense iconografie hebben overgenomen en zodoende gekerstend. André Grabar, een van de grote kenners van de vroegchristelijke kunst, beweert bijvoorbeeld dat zowel heidense - Egyptische, Romeinse, Hellenistische – als christelijke kunstenaars gebruik maakten van dezelfde beeldtaal. De interpretatie hangt af van de context en van de beschouwer.

De Virgo lactans / Zogende Madonna is het oudste type Madonna met Kind. Zij is de moeder die met haar heilige melk ons allen voedt, Nutrix omnium,. In overdrachtelijke zin gaat het om een beeld van de Kerk die de gelovigen voedt.

Bij de iconenschilders in Byzantium was er schroom om de zogende Madonna af te beelden. Het gevolg daarvan was dat men de borst onnatuurlijk klein en vreemd hoog ging plaatsen. Die iconografie werd door de vroege Italiaanse schilders overgenomen. Een vroeg voorbeeld is deze paneelschildering van Ambrogio Lorenzetti in Siena.

Aan het eind van de vijftiende eeuw was het type nog populair, getuige dit prachtige werkje van Hans Memling. Hij schilderde een hele reeks versies van ongeveer hetzelfde type.

Zoals ik in de inleiding bij Mariafeesten al schreef ging ik in de maanden mei – Mariamaand - en oktober – Rozenkransmaand - met een buurmeisje elke avond al biddend en zingend met een grote groep mensen naar een kapelletje in de buurt waar we de rozenkrans baden.

Thuis werd de litanie gebeden – veel van de titels die aan Maria gegeven werden en die me vroeger raadselachtig voorkwamen, kan ik nog moeiteloos opdreunen: Zetel der wijsheid; Geestelijk vat; Eerbiedwaardig vat; Geestelijke roos; Toren van David; Ivoren toren; Gesloten tuin; Verzegelde bron; enzovoort en zo verder.

Inmiddels ben ik erachter gekomen dat de meeste titels afkomstig zijn uit de Bijbel, meer bepaald uit de interpretatie van het Hooglied van Salomo. Bernardus van Clairvaux (1090-1153), de meest vooraanstaande van de middeleeuwse theologen, interpreteerde in zesentachtig gloedvolle preken het Hooglied als een uitvoerige allegorie, waarvan de bruid van het lied vereenzelvigd werd met Maria.

Het gewone volk raakte met deze beelden vertrouwd dankzij de middeleeuwse litanieën, responsorische gebeden, later bekend geworden onder de titel Litanie van Loreto.

De devotie tot Maria beperkte zich niet tot het dagelijks bidden van de litanie. In de meimaand gingen we ook op bedevaart naar allerlei plaatsen waar Maria bijzonder vereerd werd. Daarover meer in een andere blog.

Als ik het intensief gebruikte kerkboek van mijn grootmoeder Clemence Wauters bekijk ( door haar gesigneerd 1906, zij was toen 22 of 23 jaar oud) is wat wij elke avond deden – bidden van de litanie en de rozenkrans – maar een armetierig ritueel.

Dit kerkboekje ( bovenste rij in het midden) telt maar liefst 556 bladzijden. De inleiding: Hoe moeten wij de meimaand beschouwen, beslaat maar liefst 19 bladzijden. Dan volgen per dag overwegingen over een eigenschap van Maria.

De eerste dag bijvoorbeeld gaat over DE HOOGSTE WAARDIGHEID of het goddelijk Moederschap van Maria. De tweede dag heeft als thema DE MOEDER EN HET KIND of hoe Maria eene zoete moeder van bijstand voor Jezus is geweest.

Het uiteindelijk doel van al deze overwegingen wordt uitgelegd op de EEN EN DERTIGSTE DAG: TROUW TOT IN DEN DOOD of De volharding in den dienst en de vereering van Onze Lieve Vrouw van Bijstand.

Het is niet zo verwonderlijk dat het kerkboek zo versleten is. Mijn grootmoeder ging elke dag naar de kerk (ze woonde er overigens vlakbij) om de vroege mis bij te wonen. Tot aan het Tweede Vaticaans concilie (1962-1965) las de priester, met zijn rug naar de gelovigen, de mis in het Latijn. De kerkgangers, die daar niets van begrepen, lazen de oude, vertrouwde gebeden in hun eigen kerkboek. Het afgebeelde kerkboek werd alleen gebruikt in de meimaand.