Onbevlekte Ontvangenis van de Heilige Maagd
8 december

Anders dan vaak wordt verondersteld duidt de term Onbevlekte Ontvangenis niet de conceptie aan van Christus in de schoot van Maria ( Annunciatie), maar de conceptie van Maria zelf in de schoot van haar moeder Anna. Volgens het leerstuk van de Onbevlekte Ontvangenis moest Maria, omdat zij was uitverkoren om moeder van Gods Zoon te worden, zelf onbezoedeld zijn. Als enige van alle mensen was zij vrij van erfzonde, sine macula. Deze opvatting werd in de loop van de twaalfde en dertiende eeuw een belangrijk theologisch geschilpunt, met name tussen de dominicanen en de franciscanen.

In de Bijbel wordt met geen woord gerept over de ouders van Maria, laat staan over haar Onbevlekte Ontvangenis. Het verhaal wordt verteld in het apocriefe geschrift De geboorte van Maria of het Proto-evangelie van Jakobus.

Zie voor de apocriefe tekst de Blog Joachim.

De omhelzing van de dolgelukkige oude echtelieden, Joachim en Anna, bij de Gouden Poort van Jeruzalem wordt gezien als het moment van de onbevlekte ontvangenis van Maria.

Het thema van de Onbevlekte Ontvangenis is vrij algemeen in de kunst van de veertiende tot de zestiende eeuw. De omhelzing van Joachim en Anna bij de Gouden Poort komt vaak voor in getijdenboeken.

De dominicanen meenden dat Maria na de conceptie in de moederschoot werd gereinigd van de erfzonde, de zogenaamde sanctificatie. De franciscanen daarentegen gingen er van uit dat Maria al geheiligd was vóór de grondlegging van de wereld en dat zij derhalve onbevlekt ontvangen moest zijn, de zogenaamde immaculatie. 'Onbevlekt' stond voor 'zonder erfzonde', niet voor 'zonder seks'.

Het standpunt van de franciscanen werd in 1482 officieel bevestigd door de pauselijke bul Grave Nimis van de franciscaanse paus Sixtus IV: Mater dei a peccato originali semper fuit praeservata. Hij bepaalde ook dat het feest gevierd moest worden op 8 december - negen maanden voor het feest van de geboorte van Maria - en gaf zijn goedkeuring aan de bijpassende liturgie.

Deze gebeurtenissen – discussies en goedkeuring - worden weergegeven op het devotiepaneeltje met de zwangere Anna in het museum van Douai.

Een vrij jonge Anna wordt geknield in gebed afgebeeld. Opvallend is de mandorla in haar schoot met daarin haar dochter Maria, zij heeft eveneens de handen in gebed gevouwen. Het dispuut tussen de dominicanen – links – en de franciscanen – rechts – speelt zich af in de galerij van de woning van Anna en Joachim.

Op de achtergrond zien we, links Anna die een aalmoes geeft aan een kreupele bedelaar met vrouw en kind, daarboven De engel verschijnt aan Joachim, en rechtsboven De ontmoeting bij de Gouden Poort.

Na de officiële goedkeuring van het leerstuk wordt de voorstelling van de zwangere Anna zeer populair. Twee mooie voorbeelden uit het Breviarium Mayer van den Bergh in Antwerpen en het Breviarium Grimani in Venetië

In vertaling luiden de teksten :
God de Vader: Tota pulchra, de eerste woorden van vers 4:7 uit het Hooglied: Alles is schoon aan u, mijn vriendin, zonder enig gebrek zijt gij.
Anna: Mijn vrucht van eer en deugd.
Maria: Wie mij verlicht zal eeuwig licht verwerven.
David: Haar zonde zal gezocht en niet gevonden worden.
Salomo: Zij is zuiver als de dauw.

Op 8 december 1854 werd de Onbevlekte Ontvangenis door paus Pius IX tot dogma verklaard. In de bul Ineffabilis Deus - God onzegbaar - wordt het dogma aldus geformuleerd: De leer volgens welke de allerzaligste Maagd Maria vanaf het eerste moment van haar conceptie, door een bijzondere genade en een voorrecht van de Almachtige God, met het oog op de verdiensten van Jezus Christus, de heiland van de menselijke soort, werd bewaard vrij van iedere vlek van de erfzonde – deze leer is geopenbaard door God en moet daarom als vast en zeker door alle gelovigen worden aangehangen.

Omdat de Onbevlekte Ontvangenis niet expliciet vermeld wordt in de Bijbel, wordt dit leerstuk door de protestantse kerken, de Oud-Katholieke Kerk en de oosters-orthodoxe kerken afgewezen.

In 1858, vier jaar na de instelling van het dogma, verscheen te Lourdes, aan het herderinnetje Bernadette Soubirous, een 'dame in het wit' met een rozenkrans in de hand, die zich – pas bij de zestiende verschijning - aan Bernadette bekend maakte – in het dialect van de streek - met de woorden: Que soï era Immaculado Councepciou / Ik ben de Onbevlekte Ontvangenis. Katholieken zien in deze gebeurtenis een bevestiging van het dogma.

Na de afkondiging van het dogma ontstaat een nieuw type afbeelding gebaseerd op ‘de dame in het wit’. Daarover meer in een aparte Blog.