Hippolytus van Rome, soldaat en martelaar
Samen met Concordia, Eusebius en gezellen

Jo Claes: Niet te verwarren met de andere Hippolytus van Rome, de zogenaamde ‘Heilige Tegenpaus’, gestorven als banneling in Sicilië in 235.

Hippolytus van Rome

Onmiddellijk na zijn hagiografie over Laurentius wijdt Jacobus de Voragine een apart hoofdstuk aan Hippolytus. Daarin wordt verteld dat Hippolytus naar huis terugkeerde nadat hij Laurentius had begraven, maar door soldaten voor keizer Decius werd gesleept die hem ontkleedde en met stenen op zijn mond liet slaan. Hij moest een heidens offer brengen. Zo niet dan zou hij hetzelfde lot ondergaan als Laurentius.

Maar Hippolytus zei: 'Moge ik het evenbeeld worden van de heilige Laurentius, wiens naam u met uw verdorven mond hebt durven uitspreken!' Daarop liet Decius hem met knuppels en ijzeren kammen bewerken. Maar hij bleef met luide stem belijden dat hij christen was. En omdat hij met deze martelingen de spot dreef, liet Decius hem zijn soldatenkleren van vroeger aandoen en spoorde hem aan de vriendschap en krijgsdienst van vroeger voort te zetten. Maar toen Hippolytus zei dat hij onder Christus diende, werd Decius razend en leverde hem over aan de prefect Valerianus, die heel zijn vermogen in beslag diende te nemen en hem met wrede martelingen ter dood moest brengen.

Vervolgens liet Valerianus Hippolytus met zijn dienstpersoneel buiten de Tiburtijnse poort brengen. Hippolytus sprak hun allen moed in: 'Broeders, wees niet bang: jullie en ik hebben één Heer.' Toen gaf Valerianus bevel allen voor de ogen van Hippolytus het hoofd af te hakken. Maar Hippolytus liet hij met zijn voeten vastbinden aan de halzen van wilde paarden en hem zo lang door distels en doornen sleuren tot hij zijn laatste adem uitblies. Dit gebeurde omstreeks het jaar des Heren 256.

13 Augustus Te Rome de Martelaar Hippólytus. Onder keizer Valeriánus werd hij, voor de glorie van zijn belijdenis, na andere martelingen, met de voeten aan de nek van ongetemde paarden gebonden en wreedaardig door distels en doornen gesleept. Toen geheel zijn lichaam verminkt was, gaf hij de geest. Op deze zelfde dag hebben ook geleden de zalige Concórdia, zijn voedster, die na met van lood voorziene zwepen gegeseld te zijn, nog vóór hem naar de Heere opging. Verder nog negentien andere van zijn huis, die buiten de Tiburtijnse poort onthoofd zijn en met hem begraven op de Campo Veráno.

Patroonheilige van Delft, Hippolytushoef, Middelstum, stad en bisdom Sankt Pölten; van gevangenenbewaarders. Aangeroepen tegen lichamelijke kwalen van paarden. Concordia is patrones van bakers en kindermeisjes.

Vanaf de dertiende eeuw wordt in het westen bijna uitsluitend het soldatentype afgebeeld. Bij zijn soldatenuitrusting hoort vaak een schild, lans of zwaard. Soms met een sleutelbos als cipier van Laurentius.

In de scène van zijn marteldood ligt hij op de grond, met handen en voeten vastgebonden aan de staart van een steigerend paard. Soms wordt hij aan de staart van twee of drie paarden voortgesleept, of wordt hij door vier paarden gevierendeeld. Het verhaal is waarschijnlijk afgeleid van de mythe van Hippolytus, de zoon van Theseus, die de dood vond toen de paarden voor zijn wagen op hol sloegen.

Van oudsher werd Hippolytus bij zijn marteling achter een paard gesleept. Bouts wijkt hiervan af door hem af te beelden terwijl paarden hem vierendelen. Bovendien kiest hij voor een vogelvluchtperspectief wat letterlijk afstand schept en het werk minder monumentaal maakt dan andere marteltaferelen. De keuze van de voorstelling is vermoedelijk ingegeven door de opdrachtgever Hippolyte de Berthoz die dit altaarstuk aan zijn beschermheilige wijdde. De Berthoz was raadsheer van Filips de Schone.

Ik citeer uit OKV: Opmerkelijk is de compositie die in een cirkel rond de heilige geconstrueerd werd. Het miserabele middelpunt wordt gevormd door Hippolytus die gedecideerd naar de hemel smacht. Langs de heilige werd met behulp van een passer een cirkel getrokken waarlangs vier paarden geschilderd werden: een soort Vlaamse Vitruviaanse figuur. De klederdracht met felle kleuren van verschillende omstanders ritmeert de ruimte.