Heiligen

12 Maart
Gregorius, Paus, Belijder en Kerkleraar

De houtsnede is afkomstig uit de incunabel getiteld Legendario di Sancti historisato, uitgegeven in 1492 door Manfredo Bonelli in Venetië

Richart de Monbaston, Légende dorée, Parijs, 1348
Perkament, Frans, 450 x 310 mm
Parijs, Bibliothèque nationale de France
[ms. Fr 214] Folio 74 recto

Anoniem, Registrum Gregorii, 983
Perkament, Latijn, 198 x 270 mm
Trier, Stadtbibliothek [Hs. 171/1626]

Prentenbijbel, Saint Omer, Benedictijner abdij van St. Bertin, ca. 1190-1200
Perkament, 255 x 165 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek [KB, 76 F 5]
Folio 25 verso (scène 2A): Gregorius

Jean Le Tavernier, Getijdenboek van Filips de Goede, Oudenaarde, ca. 1453
Perkament, Latijn en Frans, 268 x 178 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek
[KB, 76 F 2] Folio 209 recto

Gregorius, Commentaar op het Oude Testament,
Abdij van Anchin, ca. 1165
Perkament, 325 x 230 mm
Douai, Bibliothèque municipale [ms. 315]
Deel II, Voorblad

Missaal

H. Gregorius, Paus, Belijder en Kerkleraar
12 maart

Deze Romein was eerst gezant aan het keizerlijk hof van Konstantinopel, stichtte meerdere kloosters en werd zelf benedictijnermonnik. Tot Paus uitgeroepen, verdiende hij de naam ‘’ de Grote’’: niet enkel was hij ijverig voor het onderricht van zijn gelovigen met woord en schrift; aan hem dankt ook Engeland zijn bekering, daar hij missionarissen zond naar het eiland. Zorgzaam en met romeinse soberheid hervormde hij de liturgische boeken en de kerkzang, die sindsdien zijn naam draagt (gregoriaanse zang).

Legenda
aurea

Gregorius komt van grex [kudde] en gore, prediken of spreken; dan betekent Gregorius prediker van de kudde. Of Gregorius staat voor Egregorius van egregius [uitmuntend] en gore, en betekent uitmuntend prediker en leraar. Of Gregorius heeft in onze taal de betekenis waakzaam, want hij was waakzaam voor zichzelf, voor God en voor zijn kudde. Zijn leven werd beschreven door Paulus, de geschiedschrijver van de Longobarden. Johannes Diaconus heeft het nadien uitvoeriger te boek gesteld.

Jacobus de Voragine besteedt maar liefst 15 bladzijden aan het leven en de wonderdaden van Gregorius.

Heilige Geest in de gedaante van een duif

In een van de vele legenden rond de persoon van Gregorius wordt verteld hoe zijn diaken en secretaris Petrus met zijn schrijfstift een gat maakt in het gordijn dat beiden scheidt, om zo te kunnen nagaan waarom zijn leermeester zo plots ophoudt met dicteren. Hij ziet dan boven de schrijvende Gregorius de inspirerende heilige Geest in de gedaante van een duif.

Het mij vroegst bekende voorbeeld dateert uit 983. Het manuscript Registrum Gregorii bevindt zich in de Stadsbibliotheek van Trier. Een van de pronkstukken van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, de Prentenbijbel genoemd, werd aan het einde van de twaalfde eeuw vervaardigd in de benedictijnerabdij van Saint-Bertin in Saint Omer.

Patronaten
&
Iconografie

Patroonheilige van geleerden, kerkzangers, koorknapen (de kerkmuziek werd door hem helemaal vernieuwd: het Gregoriaans), onderwijzers en leraren, muziekbeoefenaars, scholieren en studenten. In Nederland draagt de landelijke organisatie voor liturgische muziek in de Katholieke Kerk de naam Nederlandse Sint-Gregoriusvereniging.
Omdat hij zelf aan jicht leed, werd hij tegen deze ziekte aangeroepen; verder tegen de pest en een plotselinge dood.

Gregorius draagt, zittend of staande, meestal pontificale gewaden met het pallium en heeft als attributen een kruisstaf, duif, boek en soms, aan zijn voeten keizer Trajanus, die verlost wordt uit het vagevuur.

In het Getijdenboek van Filips de Goede wordt Gregorius als paus - tiara en kruisstaf – afgebeeld, zittend op een bank met een geopend boek op schoot.

In het manuscript met zijn Commentaar op het Oude Testament, vervaardigd in de tweede helft van de twaalfde eeuw in de Abdij van Anchin, wordt Gregorius afgebeeld, geïnspireerd door de Heilige Geest, met twee geknielde monniken aan zijn voeten.