De vijftiende-eeuwse Florentijnse volksprediker Fra Roberto Caracciolo bekijkt in zijn preek voor 25 maart zorgvuldig het verhaal van Lucas en geeft de geestelijke en psychische staat weer waarin Maria verkeert. Hij doet dat in een serie van vijf opeenvolgende stadia die hij de vijf Loffelijke Staten van de Gezegende Maagd noemt: Conturbatio (ontsteltenis), Cogitatio (overdenking), Interrogatio (ondervraging), Humiliatio (onderwerping) en Meditatio (overpeinzing).

Met name in de Italiaanse schilderkunst zijn deze houdingen herkenbaar. Ik laat een paar sprekende voorbeelden zien van elke ‘loffelijke staat’. De beschrijvingen van Fra Roberto zijn zeer uitvoerig en hij haalt voortdurend uitspraken aan van kerkvaders en theologen om zijn betoog kracht bij te zetten. Om u een indruk te geven van het - in onze oren - pathetisch taalgebruik van vijftiende-eeuwse preken, zal ik letterlijk citeren.

De eerste loffelijke staat wordt conturbatio genoemd; zo staat bij Lucas geschreven, toen Maria de begroeting van de Engel hoorde: Verheug u, Begenadigde, de Heer is met U. Zij schrok van dat woord.

Die ontsteltenis kwam, zoals Nicolaas van Lyra schrijft, niet voort uit ongeloof maar uit verwondering, want ze was gewend engelen te zien en verbaasde zich niet zozeer over het feit dat de Engel haar verscheen, als wel over de verheven en plechtige woorden waarmee de Engel haar zulke grootse en wonderbaarlijke zaken openbaarde en waarover zij zich in haar nederigheid zeer verbaasde.’

Leonardo da Vinci`s afkeer van al te heftige voorstellingen zou bij dit schilderij geschreven kunnen zijn: [...] een paar dagen geleden zag ik een schilderij van een engel die bij de verkondiging van de Blijde Boodschap Maria het vertrek uit leek te willen jagen, met de bewegingen van iemand die zijn gehate vijand aanvalt; en Maria leek zo wanhopig, dat ze op het punt scheen zichzelf uit het raam te werpen. Verval nooit in dergelijke fouten.

In het Louvre in Parijs hangt een voorbeeld uit het laatste decennium van de vijftiende eeuw waar de hevig geschrokken Maria zich in paniek aan een zuil vastklampt. Misschien omdat de engel - oneerbiedig gezegd - letterlijk uit de lucht komt vallen? ( Ik noem het gekscherend de engel op de surfplank).

Het wordt toegeschreven aan Carlo Braccesco ook Caro de Milano genoemd, een mij onbekende Lombardische schilder.

Deze voorstelling is vrij uniek, maar het is niet zomaar een uitvinding van deze schilder. Een pelgrimverslag van een bezoek aan het H. Land uit de zesde eeuw beschrijft de 'kamer’ van Maria in Nazareth als ‘zeer klein en met mozaïeken bekleed’.

In die kamer bevonden zich ‘de kolom waaraan de H. Maagd zich vastklampte toen de engel haar de boodschap bracht’, de kruik waarmee Maria water haalde, haar wolmand, en de zetel waarin zij tijdens de verkondiging gezeten zou hebben.

De kruik, de wolmand en de zetel heeft de schilder niet afgebeeld.