In Conturbatio heb ik twee voorbeelden laten zien van Maria die hevig schrikt bij het aanhoren van de boodschap van de engel. Op dit paneel uit het begin van de veertiende eeuw in de Uffizi in Florence, schrikt Maria wel, maar niet zo erg ‘dat ze de kamer uit wil lopen’ zoals Leonardo da Vinci smalend opmerkte.

Ambrosius, de vierde-eeuwse bisschop van Milaan en een van de beroemdste westerse kerkvaders, had beweerd dat Maria niet schrok van de engel op zich, maar van het feit dat hij bij haar binnenkwam in de gestalte van een mooie, jonge man.

Volgens Bernardus van Clairvaux, de grootste Mariavereerder van de middeleeuwen, was Maria wel lichtelijk in de war, maar niet hevig geschrokken, troublée mais non bouleversée. Maria wordt door de engel verrast terwijl zij zit te lezen in de Psalmen of de profetie van Jesaja. Zij houdt haar duim op de plaats waar zij gebleven is als om aan te geven dat het om een korte onderbreking gaat. Zij houdt met haar rechterhand haar mantel dicht voor de borst en wendt haar lichaam van de engel af.

Wat we hier zien is conturbatio, ontsteltenis, schrik, maar ook meisjesachtige schaamte tegenover de mooie jongeling, volgens Bernardus een teken van haar kuisheid en nederigheid. Uit de mond van Gabriël komt het overbekende vers 28: Ave gratia plena, Dominus tecum.

De iconografie van deze Annunciatie heeft grote invloed gehad op de Sienese schilderkunst. Nadien zien we in Siena overal de knielende engel en Maria die geschrokken terugwijkt. Waarom de engel een palmtak in de hand houdt in plaats van de gebruikelijke lelie komt in een ander blog aan de orde.

29