In de twaalfde en vooral in de dertiende eeuw nam de verering van Maria in het Westen zodanige vormen aan, dat men kan spreken van Mariaverafgoding. Maria kreeg de gestalte van een menselijke, toegankelijke, uiterst beminnelijke vrouw die de mensheid bijstond als een moeder.

De meest vooraanstaande van de middeleeuwse theologen die tot deze beweging inspireerden, is ongetwijfeld Bernardus van Clairvaux (1090-1153) geweest. Hij was de voornaamste theoloog van de strenge orde van de cisterciënzers. Tegen het midden van de twaalfde eeuw verrezen over heel Europa honderden cisterciënzer abdijen. De orde was toegewijd aan Maria, haar leden droegen een wit habijt ter ere van haar zuiverheid, zij zongen de antifoon Salve regina tijdens de Vespers, en maakten een begin met de gewoonte om in hun kerken een speciale Mariakapel te bouwen.

Een bekende legende vertelt dat Bernardus tot Maria bad: Monstra te esse matrem / Toon dat gij moeder zijt. Daarop zou Maria met haar Kind aan Bernardus zijn verschenen, waarbij zij niet haar kind maar Bernardus voedt met haar moedermelk. In zijn devotie heeft Bernardus zich zo vereenzelvigd met het Jezuskind, dat hij nu profiteert van Maria’s koesterende zorg.

Een andere versie van de legende vertelt dat Maria, terwijl Bernardus voor haar knielde, melk uit haar borst perste om zijn lof voor Maria mee te schrijven. Dit tafereel wordt afgebeeld in de miniatuur in het Rotschild-brevier.

Maria heeft het kind op schoot en perst de melk uit haar rechterborst. Bernardus knielt in het witte habijt van zijn orde op de kerkvloer en laat het teken van zijn waardigheid, de staf, op zijn schouder rusten. In zijn rechterhand houdt hij een boek; twee vingers ondersteunen de inktpot in zijn linkerhand waarmee hij de melk moet opvangen.

In de lactatio - het melkwonder - wordt zichtbaar gemaakt dat Maria de moeder is van de hele mensheid, niet van Jezus alleen, en dat zij zich wil ontfermen over alle gelovigen. In overdrachtelijke zin gaat het om een beeld van de Kerk die de gelovigen voedt.

In de iconografie heeft de voorstelling van de Madonna lactans, de zogende Madonna een grote rol gespeeld.

27