Heiligen

27 September
Cosmas en Damianus

De houtsnede is afkomstig uit de incunabel getiteld Legendario di Sancti historisato, uitgegeven in 1492 door Manfredo Bonelli in Venetië

Richart de Monbaston, Légende dorée, Parijs, 1348
Perkament, Frans, 450 x 310 mm
Parijs, Bibliothèque nationale de France
[ms. Fr 214] Folio 258 recto

Jean Le Tavernier, Getijdenboek van Filips de Goede, Oudenaarde, ca. 1453
Perkament, Latijn en Frans, 268 x 178 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek
[KB 76 F 2] Folio 261 verso

Breviarium Grimani, Gent-Brugge, 1510-1520
Perkament, Latijn, 230 x 290 mm
Venetië, Biblioteca Marciana
Folio 744 recto

Rogier van der Weyden, Madonna met Kind en vier heiligen
/ Medici-Madonna, ca. 1460-64
Olieverf op paneel, 61,7 x 46,1 cm
inclusief originele lijst
Frankfurt, Städelches Kunstinstitut

Missaal

Cosmas en Damianus
met hun broers Anthimus, Leontius en Euprepius; † ca 303.
27 september

Wij vereren vandaag twee broers geneesheren van Kilikië (Klein Azië), gemarteld in 303

Legenda
aurea

Cosmas en Damianus waren tweelingbroers uit de stad Egea, zoons van Theodora, een godsdienstige vrouw. Zij hadden van de Heilige Geest de geneeskunde geleerd en kregen zoveel genade van de Heilige Geest dat ze alle aandoeningen konden genezen, niet alleen bij mensen maar ook bij lastdieren, waarbij ze alles om niets deden.

Zij stierven de marteldood onder Diocletianus, die zijn regering begon omstreeks het jaar des Heren 287

Paus Felix, een voorvader van sint Gregorius, liet in Rome ter ere van de heilige Cosmas en Damianus een voorname kerk bouwen.

Patronaten
&
Iconografie

Samen met Lucas en Pantaleon zijn zij de patroonheiligen van geneesheren, chirurgen, tandartsen, apothekers, drogisten, vroedvrouwen, (vanwege de naam is Cosmas ook patroonheilige van barbiers en kappers omdat die veel met 'çosmetia' werken) .
Hun voorspraak werd gevraagd tegen koorts, klierziekten, zweren en de pest, en tegen de paardenziekte droes.
Omdat zij gratis zieken verzorgden staan Cosmas en Damianus in de oosterse kerk bekend als de 'Heilige Geldlozen'.

Worden bijna altijd samen afgebeeld, gekleed in lange toga met bont gevoerd, schoudermantel en soms baret. Zij dragen geneeskundige instrumenten in handen: ontleedmes, schaar, zalfpot, urineglas of vijzel.
Een palmtak verwijst naar hun marteldood met stenen en pijlen, die echter terugvlogen naar degenen die ze hadden gegooid of afgeschoten. Uiteindelijk werden ze samen met hun drie broers onthoofd.

Patroonheiligen
van de
familie de Medici
in Florence

Op deze zogenaamde Medici-Madonna van Rogier van der Weyden in Frankfurt staat Maria onder een wit rond tentbaldakijn waarvan het gordijn door engeltjes wordt geopend en opgehouden. Zij wordt op die manier gepresenteerd als de draagster van de mensgeworden Zoon van God.

De vier heiligen, elk met hun attribuut, zijn van links naar rechts Petrus met de sleutel, Johannes de Doper als laatste profeet, het Oude Testament in de hand, Christus aanwijzend, en de tweelingbroers geneesheren Cosmas, met urinaal en recept, en Damianus met spatel, de hand in de beurs omdat hij gratis geneeskundige hulp verstrekte aan de armen.

Er zijn pogingen gedaan om in de heilige geneesheren trekken te herkennen van Cosimo de' Medici, van Piero en Giovanni en zelfs van Rogier van der Weyden zelf, maar geen van de identificaties is overtuigend gebleken.

Aan de opdracht door de familie de' Medici wordt niet getwijfeld. Het middelste van de drie schilden op het muurtje draagt de rode lelie van Florence op gouden achtergrond. De twee blank gelaten schilden waren bedoeld om in Italië heraldisch beschilderd te worden. De heiligen Cosmas en Damianus waren de patroonheiligen van de familie. Johannes de Doper kan als patroonheilige van Florence aanwezig zijn, maar het is ook mogelijk om hem, samen met Petrus te zien als patroon van Giovanni en Piero, zonen van Cosimo de' Medici.