Inprenting van de heilige wondertekenen in de H. Franciskus van Assisi
17 september

Zo heeft Franciskus de mensheid van Jezus vereerd en beschouwd dat de Gekruisigde als een vlammende serafijn hem op de Alvernoberg vijf wonden toebracht. Nederig deed Franciskus zijn best om ze te verbergen, maar bij zijn dood hebben allen ze gezien.

In een visioen aanschouwde de dienaar Gods boven zich een gekruisigde serafijn, die de tekens van de kruisiging zo duidelijk in Franciscus drukte dat het leek of hij zelf ook was gekruisigd. Zijn handen en voeten en zijde werden gemerkt met het merkteken van de kruisiging. Maar hij hield deze stigmata met grote angstvalligheid voor iedereen verborgen. Enkelen hebben ze tijdens zin leven toch gezien, maar de meesten zagen ze pas toen hij was gestorven. Dat deze stigmata in alle opzichten echt waren, is door vele wonderen bewezen.

De frescocyclus van Giotto en medewerkers in de Bovenkerk van San Francesco in Assisi, is gebaseerd op de Legenda Maior, het geautoriseerde leven van Franciscus zoals dat tussen 1260 en 1263 is opgetekend door Bonaventura. Bonaventura presenteert het leven van Franciscus als een stapsgewijze ontwikkeling in religieuze bewustwording, van bekering tot stigmatisatie. Om de vaak heftige tegenstanders die de orde gekregen had de wind uit de zeilen te nemen, was hij geneigd het weerbarstige in Franciscus glad te strijken. Tegelijk vergrootte hij hem tot bovenmenselijke proporties. De Legenda Maior presenteerde Franciscus als alter Christus. Dat maakt zijn Franciscus-beeld vaak tot een anachronisme.

Ik citeer uit: Bonaventura, Leven van de heilige Franciscus van Assisi. Grote en kleine levensbeschrijving. Vertaald door Dr. A.A.C. Sier O.F.M. Gottmer, Haarlem 1978.

Giotto heeft de scène driemaal geschilderd en hij heeft zich – afgezien van kleine wijzigingen - daarbij gebaseerd op de beschrijving van Bonaventura.

[…] Op een morgen omstreeks het feest van Kruisverheffing was hij op de flank van de berg aan het bidden. Opeens zag hij een Serafijn met zes vleugels die straalden van een vurige gloed, vanuit het zenit van de hemel neerdalen. Toen de Serafijn in bliksemsnelle vlucht door de lucht in zijn nabijheid kwam, bemerkte hij tussen de vleugels de gestalte van een gekruisigde man, die met zijn in kruisvorm uitgestrekte handen en voeten aan een kruis genageld was. Twee vleugels reikten omhoog boven zijn hoofd, twee strekten zich uit als wilde hij gaan vliegen, de twee overige bedekten zijn gehele lichaam. Toen de man Gods dit zag, was hij verbijsterd en aan verschillende gevoelens ten prooi. Een gevoel van geluk doorstroomde hem vanwege de liefdevolle blik waarmee hij Christus in de gestalte van de Serafijn naar hem zag kijken, maar dat die gestalte aan het kruis geslagen was, doorboorde zijn hart met een smartelijk medelijden.

[…] Toen de verschijning verdween, liet ze in zijn hart een wonderbare liefdesgloed achter. Maar niet minder wonderbaar was de indruk van de wondtekenen die ze in zijn lichaam achterliet; op hetzelfde moment begonnen er immers in zijn handen en voeten als het ware spijkers zichtbaar te worden zoals hij die zojuist in de gestalte van de gekruisigde man had gezien. Het leek alsof er midden door zijn handen en voeten spijkers geslagen waren. In de palm van zijn handen en op de wreef van zijn voeten zag je de koppen ervan, terwijl de punten er aan de andere kant uitstaken. De spijkerkoppen in zijn handen en op zijn voeten waren rond en zwart, de punten echter langwerpig en enigszins verbogen, alsof ze van opzij kromgeslagen waren. Ze kwamen uit het vlees tevoorschijn en staken iets boven de rest van het vlees uit. Verder was zijn rechterzijde als met een lans doorboord. Daar had hij een rood litteken, waaruit nog vaak heilig bloed stroomde, waarvan de sporen op zijn habijt en lendendoek te zien waren. […]

Het hoogtepunt - in zowel Franciscus' leven als in de schilderingen in Assisi - is de episode van zijn stigmatisatie op de berg Alverna in september 1224, toen de vijf kruiswonden van Christus zich in zijn eigen lichaam vormden. In deze voorstelling heeft de Christusfiguur wel de armen uitgestrekt, maar het kruis zelf is niet afgebeeld. De scène speelt zich af tegen een hoge bergwand, en blijft onopgemerkt door Broeder Leo, de aandachtig lezende monnik rechtsonder in beeld. De twee gebouwtjes zijn de cellen waarin Franciscus verbleef.

De voorstelling Franciscus ontvangt de stigmata bevindt zich boven de ingang van de familiekapel van de machtige bankiersfamilie Bardi in de Santa Croce, de franciskanenkerk in Florence. Het is belangrijk om te weten dat er zich oorspronkelijk een geschilderd Crucifix boven het hoofdaltaar van deze kapel bevond. Bezoekers zagen deze twee afbeeldingen in één oogopslag – de stigmatisatie van Franciscus buiten de kapel en de kruiswonden van Christus boven het altaar. Het verschil met de vorige afbeeldingen is dat we niet alleen de Christusfiguur zien, maar ook het kruis waaraan hij genageld is. Ook de houding van Franciscus is verschillend, hij zit half naar de beschouwer toegekeerd, die zich daardoor beter kan identificeren met de heilige. De lezende broeder en de slaapcel worden niet afgebeeld.

In tegenstelling tot de cyclus in Assisi wordt Franciscus hier baardloos afgebeeld. De baard was oorspronkelijk een teken van de extreme armoedebeleving van Franciscus. Na 1316 wordt de baardloze Franciscus de officiële iconografie van de orde. De bankier Bardi zal dat niet onaangenaam gevonden hebben.

Het grote middenpaneel van een altaarstuk dat bestemd was voor de kerk van San Francesco in Pisa, hangt tegenwoordig in het Louvre te Parijs. De voorstelling is tot de essentie terug gebracht. Zelfs Broeder Leo is afwezig. Kennelijk waren er – in tegenstelling tot de cyclus in Assisi - geen getuigen nodig.

Op de predella van ditzelfde altaarstuk bevinden zich nog drie andere taferelen uit het leven van Franciscus: Ondersteuning van de wankele kerk van Lateranen; Bekrachtiging van de regel door de paus; Franciscus preekt tot de vogels.

De boodschap van deze drie scènes is duidelijk: Franciscus en zijn orde hebben de opdracht Gods Kerk weer op te bouwen; deze missie werd officieel bekrachtigd door de paus; de kern van de wederopbouw van Gods Kerk is de prediking.

De signatuur op de lijst is waarschijnlijk later aangebracht. Hoewel Giotto geen enkel werk heeft gesigneerd zijn er toch schilderijen met zijn naam overgeleverd. Die signatuur moet eerder gezien worden als een 'handelsmerk' van de 'firma Giotto' dan als een persoonlijke handtekening. De groep –meestal – anonieme schilders die onder Giotto werkten wordt aangeduid met de term Giotteschi.