Feestdagen

1 November
Allerheiligen

Breviarium Grimani, Gent-Brugge, 1510-1520
Perkament, Latijn, 230 x 290 mm
Venetië, Biblioteca Marciana
Folio 468 verso: Officie voor Allerheiligen

Hubert en Jan van Eyck, Polyptiek van het Lam Gods, 1427-1432
Olieverf op paneel, 373 x 520 cm
Gent, Sint-Baafskathedraal
Middengedeelte: 375 x 260 cm, inclusief nieuwe lijst

Missaal

Allerheiligen
1 november

Van kerkwijdingsfeest van het Romeinse heiligdom ter ere van alle Martelaren, is deze dag geworden, tegen het einde van ons kerkjaar, de heerlijke feestdag van allen, die met Kristus Koning reeds heersen in de hemel, en ons er naartoe helpen.

Legenda
aurea

Het feest van alle heiligen is ingesteld om vier redenen: ten eerste vanwege de wijding van een tempel, ten tweede als schadeloosstelling voor wie overgeslagen waren, ten derde als verzoening voor nalatigheden, ten vierde om gemakkelijker verhoring te krijgen van onze gebeden.

[…] Opgemerkt moet worden dat er vier groepen zijn te onderscheiden bij de heiligen van het nieuwe verbond die wij in de kring van het jaar vieren en die we vandaag tezamen nemen on hun alsnog datgene te geven waarin we tekortgeschoten zijn: de apostelen, de martelaren, de belijders en de maagden.

[…] Wij eren op deze dag alle heiligen tezamen, opdat ook zij allen voor ons gezamenlijk ten beste spreken en wij zo gemakkelijker Gods barmhartigheid verkrijgen. Deze overweging wordt uitgesproken in het gebed, wanneer wordt gezegd: ‘Schenk ons mild de overvloed van uw erbarming waarnaar wij verlangen, nu zovelen onze voorsprekers zijn.’ Want de heiligen zijn onze voorsprekers door hun verdienste en hun liefde.

Stijn
van der
Linden

Allerheiligen is in de christelijke wereld uitgegroeid tot een belangrijke feestdag. In zeer veel landen is het een vrije dag. Op 1 november worden alle heiligen en martelaren herdacht aan wie geen speciale dag is toegewezen op de liturgische kalender.

Alban
Butler

De kerk eert met dit feest alle heiligen samen. In de eerste plaats wil ze haar dank betuigen aan God voor de genade van al zijn uitverkorenen; in de tweede plaats wil ze ons aansporen hun deugdzaamheid na te volgen; in de derde plaats dient dit feest om de goddelijke genade via deze zaakgelastigden op te roepen.

Het commercieel ontaarde Halloween, gevierd op 31 oktober, betekent feitelijk All Hallows Eve (de avond van Allerheiligen).

Iconografie

Voorstellingen zijn in de te vinden in getijdenboeken en misboeken bij 1 november. In feite is het middenpaneel van het Lam Godsretabel ook een allerheiligenafbeelding: alle heiligen verzamelen zich rondom het Lam om het te aanbidden.

Aanbidding
van het
Lam

Op het middenpaneel komen uit de vier hoeken scharen gelukzaligen aangetreden om het Lam te vereren. Onderaan links staan de vertegenwoordigers van het Oude Testament, de patriarchen en de profeten, met achter hen alle gelukzalige heidense figuren ter wereld. In de man in het wit met lauwerkroon herkennen we Vergilius.

Rechts van het Lam zijn de groepen van het Nieuwe Testament opgesteld. De geknielde figuren in grijze pij zijn de apostelen en achter hen staan hun opvolgers, de heilige leiders van de Kerk. Het zijn prelaten en diakens, die worden aangevoerd door drie pausen, allen in het rood gekleed ten teken van hun martelaarschap. Deze hiërarchie van de Kerk wordt gevolgd door alle andere mannelijke martelaars.

Boven links staan de Belijders, de mannelijke clerici die niet de marteldood stierven en daarom in het blauw zijn gekleed. Rechts zien we de heilige vrouwen, de meesten met de palm van hun martelaarschap.

mottenballen

Met Allerheiligen werden de winterkleren weer aangetrokken, inclusief de bontjassen die toen nog veel gedragen werden – ik herinner mij nog hoe tijdens de plechtige Hoogmis de hele kerk geurde naar de mottenballen.