Heiligen

5 Februari
Agatha van Catania

De houtsnede is afkomstig uit de incunabel getiteld Legendario di Sancti historisato, uitgegeven in 1492 door Manfredo Bonelli in Venetië

Sano di Pietro, Antifonarium, Siena, ca. 1470-73
Perkament, 221 x 235 mm
New York, The Metropolitan Museum of Art
Folio 3: initiaal D

Jean Le Tavernier, Getijdenboek van Filips de Goede, 1450-1460
Perkament, Latijn, Frans, 268 x 178 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek
[76 F 2] Folio 278 recto

Richart de Monbaston, Légende dorée, Parijs, 1348
Perkament, Frans, 450 x 310 mm
Parijs, Bibliothèque nationale de France
[ms. Fr 214] Folio 66 verso
ik heb gezien dat jouw borst weer genezen kan worden

Israhel van Meckenem, Agatha, ca. 1465
Gravure
Washington, National Gallery of Art [NGA 3384]

The Queen Mary Psalter,
Londen/ Westminster, 1310-1320
Perkament, Latijn met Franse opschriften,
275 x 175 mm
Londen, British Library
[Royal 2 B VII] Folio 242 recto

Missaal

Agatha van Catania, maagd en martelares
Feestdag: 5 februari

Gemarteld te Catania op het eiland Sicilië, omstreeks 250.

Legenda
aurea

Toen beval Quintianus in zijn woede een van haar borsten om te draaien en die pas na een heel lange foltering af te snijden. Agatha zei hem: ‘Goddeloze, wrede en afschuwelijke tiran, schaamt u zich niet bij een vrouw weg te snijden waaraan u zelf bij uw moeder hebt gezogen? De stadhouder liet haar in de kerker opsluiten; artsen verbood hij de toegang en niemand mocht haar brood of water brengen.

En zie, rond middernacht kwam er een oude man bij haar. Hij had allerlei geneesmiddelen bij zich en zei tegen haar: Ik was erbij toen je dit werd aangedaan en ik heb gezien dat jouw borst weer genezen kan worden. […] Glimlachend zei de man: Ik ben zijn apostel en Hijzelf (Christus) heeft mij naar je toegestuurd. Weet dat je in Zijn naam genezen bent. En terwijl de heilige Agatha op haar knieën neerviel en dank zei, merkte ze dat ze helemaal genezen was en dat haar borst weer op de oude plaats was hersteld.

Romeins martelaarsboek

5 Februari Te Catánia, op Sicilië, de geboortedag van de maagd Aga-tha, Martelares. Ten tijde van keizer Décius werd zij onder de rechter Quinctiánus in het gezicht geslagen en in de gevangenis geworpen. Dan rukte men haar op de pijnbank uiteen, kerfde haar, sneed haar borsten af en wentelde haar op scherven en kolen. Ten laatste is zij biddende tot God in de kerker gestorven.

gruwelijke scène in getijdenboeken en liturgische geschriften

Gezien de vele expliciete voorstellingen in getijdenboeken en liturgische geschriften, bestond er in de middeleeuwen weinig terughoudendheid om deze gruwelijke scène af te beelden.

Wat er ook voor verschrikkelijks met ze gebeurt, de heiligen in het Getijdenboek van Filips de Goede blijven er uitzien als elegante jonkvrouwen of – in het geval van mannelijke heiligen – rijk geklede edellieden.

De initiaal D in een Antifonarium (Koorboek) voor het Hospitaal van Santa Maria della Scala in Siena illustreert het antwoordvers van het gebed voor de Metten op het feest van de heilige Agatha, 5 februari: Dum torqueretua beata Agatha (Terwijl de zalige Agatha gemarteld werd).

Israhel van Meckenem geeft de rijkgeklede Agatha een enorme tang met een bloedende borst in de hand.

De naar mijn mening meest gruwelijke afbeelding staat in de ondermarge van het zogenaamde Queen Mary Psalter in de British Library in Londen

Patronaten
&
Iconografie

Omdat op haar feestdag eens de Etna uitbarstte en men de lavastroom kon stoppen door Agatha’s sluier ervoor te houden, werd zij aangeroepen tegen vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en brand. Verder ook tegen borstziekten, kanker, pest en hongersnood.
Zij is de beschermster van de klokkengieters (omdat klokken op vrouwenborsten lijken), hoogovenwerkers, bakkers (men hield de borsten op de schotel voor broden), glasblazers, edelsmeden, juweliers, brandweerlieden en alle beroepen die met vuur te maken hebben.

Meestal voorgesteld als een jonge vrouw in modieus gewaad met een tang waarin zij haar afgerukte borst toont.

Haar relieken bevinden zich in de dom van Catania. Zie Lucia van Syracuse. Haar naam is opgenomen in alle Latijnse en Griekse martelaarsgeschiedenissen.