Feestdagen

2 April
Witte Donderdag: Johannes aan de borst van Jezus

Anoniem, Christus- Johannesgroep, Bovenrijn, ca. 1330-40
Notenhout, gepolychromeerd
hoogte 34,5 cm
Frankfurt, Liebieghaus-Museum alter Plastik
Duccio di Buoninsegna, Maestà,
1308-1311
Tempera op paneel, 212 x 425 cm
Siena, Museo Opera del Duomo
Achterzijde met scènes uit het Lijdensverhaal
Giotto di Bondone, Leven van Christus en Maria,
1304-05
Fresco, 200 x 185 cm
Padua, Arena-kapel / Scrovegni kapel
Scène 27: Laatste Avondmaal
Jacob van Maerlant, Rijmbijbel, Utrecht, 1332
Perkament, Nederlands, 350 x 240 mm
Den Haag, Museum Meermanno
[KB, 10 B 21] Folio 145 recto
Taymouth Hours, Londen, 2de kwart 14de eeuw
Perkament, Latijn en Frans
170 x 115 mm
Londen, British Library
[Yates Thompson 13] Folio 116 verso

De manier waarop Johannes wordt afgebeeld is ontleend aan Johannes 13:25: Toen leunde deze tegen Jezus' borst en zei tot Hem: Heer, wie is het? In de Statenvertaling wordt de houding van Johannes bij het Laatste Avondmaal nog plastischer uitgedrukt: En deze, vallende op de borst van Jezus, zeide tot Hem: Heere, wie is het? Wat plasticiteit betreft valt de nieuwe Bijbelvertaling die het vers vertaalt met: Hij boog zich dicht naar Jezus toe erg tegen.

De frase leunen tegen Jezus' borst / aanzittende in den schoot van Jezus, moet verstaan worden vanuit de antieke tafelschikking. Daarbij lag men, op de elleboog steunend, achter elkaar op divans rond een tafel in de vorm van een halve cirkel. Het wijst hoogstens op een ereplaats voor Johannes: niet aan de rugkant maar aan de voorkant van Jezus. Door een verkeerde interpretatie vatte men in de middeleeuwen deze houding op als een zeer intiem samenzijn van twee vrienden.

De aandoenlijke afbeelding van Johannes leunend tegen de borst van Jezus heeft tot merkwaardige posities geleid. Kunstenaars hebben daar op verschillende manieren uiting aan gegeven, van ontroerend, tot onhandig tot soms ronduit komisch.

Een van de mooiste sculpturen van Johannes aan de borst van Jezus bevindt zich in het Liebighaus in Frankfurt. Het werd aan het begin van de veertiende eeuw vervaardigd door een anonieme beeldhouwer. Het is een kleine beschilderde sculptuur, afkomstig uit het voormalige dominicanessenklooster te Adelhausen. Ongetwijfeld sierde het beeldje de cel van een kloosterzuster.

Johannes is hier afgebeeld zoals beschreven in het evangelie van Johannes: 13-23: Een van de leerlingen, degene die door Jezus bemind werd, lag dicht tegen Jezus aan

.

Giotto in Padua en
Duccio in Siena

Bij Giotto zitten Jezus en de apostelen aan tafel, het groepje met de hoofdpersonen – Jezus, Petrus, Judas en Johannes – aan de kopse kant van de tafel. Johannes leunt letterlijk tegen de borst van Jezus. De nimbussen van de apostelen met de rug naar ons toe zijn voor het gezicht geschilder - alsof ze hun bord aflikken. Ook bij Duccio heeft Johannes zich dicht tegen Jezus aan gevlijd. Hij heeft de nimbussen van de apostelen aan deze kant van de tafel weggelaten.

Hoe Jezus voor het laatst met zijn twaalf discipelen aanzat

Jan lach vp ihesus scoet want onse here minne groet anden ionghere hadde geleit.(Johannes lag in Jezus’ schoot te eten, want onze Heer koesterde een grote liefde voor die leerling.)

Op folio 145 recto in de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant lijkt Johannes in een diepe slaap verzonken.

Petrus vraagt nadere uitleg over de verrader en Jezus antwoordt: dien ic die soppe geuen sal vut minen coppe, diegene aan wie ik dit gesopt stuk brood uit mijn kom zal geven zal mij verraden.

De miniatuur verbeeldt het moment dat Jezus het in de soppe (soep) gedoopte stuk brood in de mond van Judas stopt. Direct hierna vaart de duivel in hem: Dat broet gaf hi iudas, altehant quam in hem sathanas. Om zijn uitzonderingspositie te benadrukken zit Judas aan de andere kant van de tafel.

Johannes in de houdgreep

In de zogenaamde Taymouth Hours in de National Gallery in Londen zitten elf apostelen, met Jezus in het midden, achter een lange tafel. Alle apostelen hebben een nimbus, behalve Judas, die zich aan de andere kant van de tafel bevindt. Jezus houdt Johannes in stevig in de houdgreep.


21

Reageren op deze Blog

Reacties op deze Blog zijn zeer welkom. Wel worden alle reacties gemodereerd en worden dus pas getoond na acceptatie. Bij reacties wordt uitsluitend uw naam getoond. Verdere gegevens worden nooit gedeeld.

Categorieën

Blog categorieën